नेपाली जीवनका लगभग हरेक महत्त्वपूर्ण क्षणमा सुन हुन्छ। बिहेको दिन दुलहीले तिलहरी र पोते पाउँछिन्, तिहारमा परिवारहरू सुन वा चाँदी किन्छन्, र हजुरआमाले तीन पुस्ताको सम्झना बोकेका गहना सन्तानलाई सुम्पिनुहुन्छ। धेरै घरका लागि गहना परिवारको बचत पनि हो, जुन सुरक्षित राखिन्छ र गर्वका साथ लगाइन्छ।
पोखराको सिद्धार्थ ज्वेलर्सले यो गाइड नेपालमा सुनका गहना किन्ने सबैका लागि लेखेको हो, चाहे पहिलो चेन होस् वा दुलहीको पूरा सेट। यसमा तपाईंले सुन्ने परम्परागत गहना, आजकल धेरैले रोज्ने डिजाइन, र राम्रो मूल्य पाउने कि नपाउने भन्ने तय गर्ने व्यावहारिक जाँचबारे लेखिएको छ।
यो गाइडमा
नेपालमा सुनको महत्त्व
| अवसर | सुनको भूमिका | देखिने गहना |
|---|---|---|
| बिहे | महिलाको विवाहित हुनुको चिनारी; विधिका बेला बेहुलापक्षले दिन्छ | तिलहरी, पोते, फुली, चुरा, औंठी |
| तीज | विवाहित महिला रातो पहिरनमा बिहेका गहना लगाउँछन् | पोते, तिलहरी, नौगेडी |
| दसैँ र तिहार | चाडको पहिरन; धेरै परिवार तिहारमा सुन वा चाँदी किन्छन् | तिलहरी वा जन्तरसँग नौगेडी, असर्फी, चाँदीका भाँडा |
| जीवनका संस्कार | नेवार छोरीको इही र बराह, बुढेसकालको जंको | शिरबन्दी, तिक्मा, तायो |
| परिवारको बचत | भविष्यका लागि राखिन्छ, अर्को पुस्ताका लागि फेरि बनाइन्छ | गह्रौँ २२ र २४ क्यारेटका गहना |
गहनामा मूल्यसँगै अर्थ पनि हुने भएकाले एउटै गहना एकै समयमा धार्मिक चिन्ह, पारिवारिक सम्पदा र लगानी हुन सक्छ। रोज्दा यो सम्झनु राम्रो हुन्छ: तिलहरी जीवनभर लगाउन किनिन्छ, तर फेसनको लकेट केही वर्षमै फेरिन सक्छ।
टाउकोदेखि खुट्टासम्मका परम्परागत नेपाली गहना
नेपालका हरेक समुदायका आफ्नै गहना छन्, र नाम ठाउँअनुसार फरक हुन्छन्। चित्रमा चर्चित गहना कहाँ लगाइन्छ भनेर देखाइएको छ; तलको शब्दावलीले हरेकको अर्थ बताउँछ।
चित्र १
कुन गहना कहाँ लगाइन्छ
- १
टाउको र निधार
शिरबन्दी, माङटीका, लुस्वाँ
- २
कान
ढुङ्ग्री, चेप्टे सुन, झुम्का, पिन्जडा, मारवाडी मुन्द्री
- ३
नाक
फुली, बुलाकी
- ४
घाँटी
चोकर, कण्ठा, तिक्मा
- ५
छाती
रानी हार, पोते, नौगेडी, जन्तर
- ६
लामा हार · सबैभन्दा ठूला गहना
तिलहरी, तायो
- ७
नाडी
चुरा, कडा
- ८
औंला
असर्फी औंठी
हार र घाँटीका गहना
- तिलहरीविवाहित महिला
- सुनको लकेट, परम्परागत रूपमा सानो सुनको बेलना, भएका हरिया काँचका पोतेका लडी (छड्के तिलहरी)। बिहेको दिन बेहुलाले दुलहीलाई लगाइदिन्छन्। सौभाग्य ल्याउने विश्वास गरिन्छ।
- पोतेविवाहित महिला
- रातो, हरियो वा पहेँलो काँचका पोतेका लडी। कन्यादानपछि दुलहीलाई पहेँलो पोते लगाइदिइन्छ। पूजा, बिहे र तीजमा लगाइन्छ।
- नौगेडीचाड र बिहे
- काँचका पोतेसँग उनिएका नौ वटा सुनका गेडा। बेहुलाले विवाहको चिन्हका रूपमा दिन सक्छन्। प्रायः तिलहरी वा जन्तरसँग लगाइन्छ।
- कण्ठागुरुङ, मगर, लिम्बू
- रातो फेल्टका साना टुक्राले जोडिएका सुनका गेडा, परम्परागत पहिरनसँग घाँटीमा टाँसिने गरी लगाइन्छ।
- रानी हारदुलही
- “रानीको हार”: बाक्लो चेन र ठूलो लकेट भएको लामो, गह्रौँ हार। पछिल्ला वर्षमा बिहेमा लोकप्रिय।
- तायोनेवार दुलही
- पाता र नागका टाउकाले बनेको हारमा झुण्डिने छ कुने खोक्रो सुनको लकेट, काठमाडौं उपत्यकाको उत्पत्ति कथासँग जोडिएको।
टाउको, कान र नाक
- शिरबन्दीदुलही
- कपालमा अड्काइने र निधारमा लकेट बस्ने सुनको सिक्री, माङटीकाजस्तै। नेवार दुलहीले निधारभरि तीन लडीको शिरबन्दी लगाउँछन्।
- ढुङ्ग्रीपहाडी समुदाय
- माणिक, पन्ना वा मोती जडिएको फूलको आकारको सुनको कानको गहना। सबैभन्दा पुराना डिजाइनमध्ये एक, अहिले प्रायः पहाडका वृद्ध महिलामा देखिन्छ।
- चेप्टे सुनपहाडी समुदाय
- सूर्य र किरणको बुट्टा उठाइएको पातलो सुनको पाताबाट बनेको चेप्टो कानको गहना।
- फुलीधेरैजसो समुदाय
- नाकको देब्रेपट्टि लगाइने सानो गहना। ब्राह्मण वा क्षेत्री दुलहीले कन्यादानपछि बेहुलापक्षले ल्याएको फुली लगाउँछिन्।
- बुलाकीमगर, लिम्बू, थामी
- ओठसम्म झुण्डिने लकेट भएको नाकको गहना। डिजाइन समुदायअनुसार फरक हुन्छ।
हात र रक्षा
- चुरा र कडासबै
- सुनका चुरा, दुलहीले प्रायः रातो काँचका चुरासँग लगाउँछिन्; कडा एउटै गह्रौँ चुरा हो।
- असर्फी औंठीदुलही र बेहुला
- सुनको असर्फी जडिएको औंठी, बिहेमा सबैभन्दा धेरै साटिने औंठी।
- जन्तरमहिला र बालबालिका
- पुरोहित वा लामाले लेखेको मन्त्र राखिने सुन वा चाँदीको चारकुने बाकस। रक्षा र सौभाग्यका लागि लगाइन्छ।
यी गहनाको इतिहास र क्षेत्रीय जरा जान्न परम्परागत नेपाली गहनाको कथा पढ्नुहोस्।
आजकल चल्तीका डिजाइन
| डिजाइन | कस्तो देखिन्छ | सामान्य शुद्धता | केका लागि राम्रो |
|---|---|---|---|
| मन्दिर र लक्ष्मी शैली | देवताका बुट्टा, असर्फीका आकृति, प्रायः एन्टिक (म्याट) फिनिस | २२K | बिहे, चाड, पारिवारिक गहना |
| लडी भएको हार | फरक लम्बाइका दुईदेखि पाँच लडी चेन वा पोते | २२K | दुलही; आकर्षक पहिरन |
| चोकर सेट | घाँटीमा टाँसिने चौडा हार र मिल्दो कानको गहना | २२K | दुलही र बिहेका पाहुना |
| हरेक दिनका हलुका गहना | पातलो चेन, साना लकेट (ॐ, गणेश, नामको अक्षर), टप, पातलो चुरा | २२K वा १८K | हरेक दिन लगाउन, उपहार |
| हीरा र रत्न जडित | हीरा, माणिक वा पन्ना समातेका सुनका जडान | १८K | इन्गेजमेन्ट औंठी, आधुनिक सेट |
| मंगलसूत्र | सुनको लकेटसहितका काला पोते | २२K | विवाहित महिला, पोतेसँग वा पोतेको सट्टा |
हाम्रो सङ्ग्रहका उदाहरण: Heritage Multi-Layer Haar Set, Emerald Bead Heritage Choker Set, Traditional Gold Jhumki Earrings र Ganesha Pendant। थप हेर्न सुनका गहना, एन्टिक गहना र हीराका गहना हेर्नुहोस्।
सही गहना कसरी रोज्ने
१. कति पटक लगाउनुहुन्छ, त्यहीँबाट सुरु गर्नुहोस्
हरेक दिन लगाउने गहना बलियो हुनुपर्छ: चिल्ला किनारा, बलियो अँकुसे र कम उठेका रत्न। बिहे र चाडका गहना वर्षमा केही पटक मात्र लगाइने भएकाले गह्रौँ र बढी बुट्टेदार हुन सक्छन्।
२. शुद्धता रोज्नुहोस्
परम्परागत गहनाका लागि २२ क्यारेट उत्तम रोजाइ हो; हीरा र रत्न जडित गहनाका लागि १८ क्यारेट राम्रो; असर्फी र सादा, ठोस डिजाइनका लागि २४ क्यारेट उपयुक्त। हाम्रो सुनको शुद्धता गाइड ले चित्रसहित फरक बुझाउँछ।
३. रूप मात्र होइन, तौल पनि हेर्नुहोस्
सुनको मूल्य तौलअनुसार लाग्छ, त्यसैले उस्तै देखिने दुई हारको मूल्य धेरै फरक हुन सक्छ। खोक्रा र जालीदार डिजाइन तौलको तुलनामा ठूला देखिन्छन्; ठोस गहना गह्रौँ हुन्छन् र धेरै टिक्छन्। हरेक गहनाको खुद सुनको तौल सोध्नुहोस् (१ तोला = ११.६६३८ ग्राम)।
४. लम्बाइ र नाप मिलाउनुहोस्
चित्र २
हारको लम्बाइ र कहाँसम्म आउँछ
| लम्बाइ | कहाँसम्म आउँछ | सामान्य गहना |
|---|---|---|
| १४–१६ इन्च३५–४० से.मि. | घाँटीमा टाँसिएर | चोकर, कण्ठा, तिक्मा |
| १८ इन्च४५ से.मि. | काँधको हड्डीमा | हरेक दिनको चेन र लकेट |
| २०–२२ इन्च५०–५६ से.मि. | काँधको हड्डीमुनि | मंगलसूत्र, नौगेडी, हार |
| २४ इन्च६१ से.मि. | छातीमा | रानी हार, पोते, लडी भएको हार |
| ३० इन्च +७६ से.मि. + | छातीमुनि, कम्मरतिर | तिलहरी |
चुरा लगाएर हेर्नुहोस्: सही नापको चुरा अलिकति जोड गर्दा औंलाका जोर्नी नाघ्छ र खस्दैन। औंठीको नाप प्रायः अलिकति मिलाउन सकिन्छ, तर रत्न जडित र बुट्टेदार औंठी फेर्न गाह्रो हुन्छ।
५. कालिगढी ध्यान दिएर हेर्नुहोस्
पैसा तिर्नुअघि के जाँच्ने
| जाँच | किन महत्त्वपूर्ण |
|---|---|
| आजको दर | सुनको मूल्य दिनहुँ बदलिन्छ। FENEGOSIDA ले सन्दर्भ दर प्रकाशित गर्छ; हाम्रो पोखरा दर गृहपृष्ठमा छ। |
| बिलमा शुद्धता | पछि सही मूल्य निकाल्न बिलमा २४, २२ वा १८ क्यारेट लेखिएको हुनुपर्छ। |
| खुद सुनको तौल | पत्थर, मोती र भराइको तौल सुनभन्दा छुट्टै लेखिनुपर्छ। |
| ज्याला | कसरी निकालिन्छ सोध्नुहोस्: प्रति ग्राम, प्रति तोला वा प्रतिशतमा। |
| जर्ती | बनाउँदा खेर जाने सुनका लागि हरेक गहनामा खुद तौलको प्रतिशतमा थपिन्छ। कति प्रतिशत लाग्छ सोध्नुहोस्। |
| विलासिता कर | सामान्यतया २%, सुनको मूल्य र ज्यालामा थपिन्छ। बिलमा छ कि छैन हेर्नुहोस्। |
| साटफेरका सर्त | पछि साट्दा पसलले आफ्नै गहनाको कति मूल्य दिन्छ, सोध्नुहोस्। |
| प्रमाणपत्र | हीरा र रत्नका लागि उपलब्ध भए प्रमाणपत्र माग्नुहोस्। |
सुनका गहनाको स्याहार
| गर्नुहोस् | नगर्नुहोस् |
|---|---|
| हरेक गहना नरम थैली वा भित्र कपडा भएको बाकसमा छुट्टै राख्नुहोस् | सबै गहना एउटै बाकसमा थुपार्ने, जहाँ कोरिन्छन् |
| अत्तर र हेयरस्प्रेपछि मात्र गहना लगाउनुहोस् | रसायनले सफा गर्दा, पौडी खेल्दा वा व्यायाम गर्दा सुन लगाउने |
| सादा सुनलाई हल्का साबुन, मनतातो पानी र नरम ब्रसले सफा गर्नुहोस् | पोते र तिलहरीजस्ता लडी पानीमा भिजाउने: पानीले धागो कमजोर बनाउँछ |
| वर्षमा एक पटक अँकुसे र जडान जँचाउनुहोस् | सुनमा टुथपेस्ट वा कडा पालिस प्रयोग गर्ने |
प्रश्न र उत्तर
नेपाली दुलहीका लागि सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण गहना कुन हुन्?
समुदायअनुसार फरक हुन्छ। धेरै ब्राह्मण र क्षेत्री बिहेमा बेहुलापक्षले तिलहरी, पहेँलो पोते र फुलीसँगै सुनका चुरा ल्याउँछ, र दुलहा-दुलहीले औंठी साट्छन्। नेवार दुलहीले परम्परागत रूपमा तायो र शिरबन्दी लगाउँछन्। चलन परिवारअनुसार फरक हुने भएकाले घरका ठूलाबडासँग चाँडै सोध्नुहोस्।
हरेक दिन लगाउन कुन शुद्धता राम्रो?
हरेक दिन लगाइने परम्परागत गहनाका लागि २२ क्यारेट सबैभन्दा चल्तीको हो। हरेक दिन लगाउने हीरा र रत्न जडित गहनाका लागि १८ क्यारेट कडा र राम्रो हुन्छ।
एक तोलामा कति ग्राम हुन्छ?
एक तोला ११.६६३८ ग्राम हो। दस ग्राम करिब ०.८५७ तोला हुन्छ।
तिलहरी र पोतेमा फरक के?
पोते काँचका पोतेको लडी आफैँ हो। तिलहरी भनेको सुनको लकेट, परम्परागत रूपमा सानो सुनको बेलना, ले टुङ्गिने हरिया पोतेका लडीको हार हो।
के पुरानो सुन साटेर नयाँ गहना लिन सकिन्छ?
नेपालका धेरै जौहरीले पुरानो सुन साटफेरमा लिन्छन्। मूल्य त्यस दिन जाँचिएको शुद्धता र खुद तौलमा भर पर्छ। पहिले तिरेको ज्याला प्रायः फिर्ता हुँदैन।
स्रोत
- Onlinekhabar English 11 jewellery items that you cannot miss at weddings in Nepal (1 February 2022)
- Onlinekhabar English Nepal’s 10 most popular jewellery items for women (6 February 2022)
- Bhaktapur.com Traditional Newa Jewelry
- The Kathmandu Post Traders now offer 999 fine gold (21 January 2017)
सिद्धार्थ ज्वेलर्स, पोखराको टोलीले लेखेको। इतिहास र चलनसम्बन्धी तथ्य माथिका स्रोतबाट लिइएका हुन्; चलन परिवार र समुदायअनुसार फरक हुन्छन्।