परम्परागत नेपाली गहनाको कथा

अर्थ बोक्ने गहना

शैलीहरू कहाँबाट आए

नेपाल उत्तरदेखि दक्षिणसम्म तीन भागमा फैलिएको छ: हिमाल, पहाड र तराई। देशका धेरैजसो विशिष्ट गहना पहाडी समुदाय र काठमाडौं उपत्यकाबाट आएका हुन्।

काठमाडौं उपत्यका: नेवारी गहना

नेवारी गहना नेपालकै सबैभन्दा बुट्टेदार हुन्, र यीमध्ये धेरै संस्कारसँग जोडिएका छन्। सबैभन्दा चर्चित तायो हो, बुट्टेदार पाताको हारमा झुण्डिने छ कुने खोक्रो लकेट। विद्वान्हरूले यसको डिजाइनलाई स्वयम्भू पुराणमा वर्णित उपत्यकाको उत्पत्ति कथासँग जोड्छन्, जसमा दह सुकाइन्छ र स्वयम्भू स्तूप बनाइन्छ। पाटनको क्वबहालमा रहेका सन् १८०४ का दाताका मूर्तिमा पनि एक महिलाले तायो लगाएको देखिन्छ।

तायोसँगै अरू गहना पनि छन्: दुलहीले लगाउने मुकुटजस्तो लुस्वाँ (“सुनको फूल”), निधारभरि तीन लडीको शिरबन्दी, पाँच सिक्रीको न्यापु सिखः, नहुने परिवारले दिनभरका लागि भाडामा लिन सक्ने हरियो पत्थरको तिक्मा हार, चाँदीका गह्रौँ कल्ली, र ससुराले दुलहीको खुट्टामा लगाइदिने तुतिबग्गी।

पोखरा र पश्चिमी पहाड: गुरुङ र मगर परम्परा

पोखरा वरपरका पहाडमा गुरुङ र मगर महिलाले परम्परागत पहिरनसँग कण्ठा लगाउँछन्, रातो फेल्टका साना टुक्राले जोडिएका सुनका गेडाको हार। पहाडका अरू गहनामा नौ गेडाको नौगेडी, सूर्यको बुट्टा उठाइएको सुनको पाताबाट बनेको चेप्टो चेप्टे सुन, माणिक, पन्ना वा मोती जडिएको फूलको आकारको ढुङ्ग्री, र ओठसम्म लकेट झुण्डिने नाकको गहना बुलाकी पर्छन्।

देशभरका विवाहका गहना

पहाड र तराईभरिका विवाहित महिलाले तिलहरी, पोते र फुली लगाउँछन्। तराईमा विवाहित महिलाले चाँदीका बिछी पनि लगाउँछन्।

तायो हारभित्र के छ

तायो-बिजाकनी भनिने तायो हार धेरै नाम भएका भागले बनेको हुन्छ, र हरेक भागको आफ्नै अर्थ छ। यो चित्र लस एन्जलस काउन्टी म्युजियम अफ आर्टमा रहेको १९औँ शताब्दीको एउटा तायोको विवरणमा आधारित छ।

नेवार महिलाको जीवनभरका गहना

परम्परागत गहना कसरी बनाइन्छन्

धेरैजसो परम्परागत गहना अहिले पनि हातैले, पुस्तौँदेखि खासै नफेरिएका चरणमा बनाइन्छन्।

पुराना रूप, नयाँ लगाउने

रुचि फेरिन्छ। ढुङ्ग्री र बुलाकीजस्ता केही पुराना गहना अहिले प्रायः दुर्गम ठाउँका वृद्ध महिलामा मात्र देखिन्छन्। केही गहना भर्खरै परम्परामा जोडिएका छन्: पछिल्ला केही दशकमा मंगलसूत्र भारतबाट नेपाली बिहेमा आयो, रानी हार दुलहीमाझ लोकप्रिय भयो, र कुनै बेला ऐच्छिक मानिने चोकर अहिले धेरैजसो दुलहीको सेटको हिस्सा बनेको छ।

सिद्धार्थ ज्वेलर्स: यस कथामा हाम्रो भाग

सिद्धार्थ ज्वेलर्सको स्थापना सन् २००८ मा पोखरामा भएको हो। त्यसयता हामीले सहर र वरपरका पहाडका परिवारलाई हरेक दिनका गहनादेखि दुलहीका पूरा सेटसम्मका सुन, हीरा र चाँदीका गहना, साथै चाँदीका थाल, मूर्ति र पूजा सामग्रीमार्फत सेवा दिँदै आएका छौँ।

प्रश्न र उत्तर

स्रोत

1. Rubin Museum of Art, Project Himalayan Art Katherine Anne Paul, Tayo-bizakani ritual necklace with naga, peacock and dragon motifs (2023)
2. Bhaktapur.com Traditional Newa Jewelry
3. Onlinekhabar English Nepal’s 10 most popular jewellery items for women (6 February 2022)
4. Onlinekhabar English 11 jewellery items that you cannot miss at weddings in Nepal (1 February 2022)

सिद्धार्थ ज्वेलर्स, पोखराको टोलीले लेखेको। इतिहास र चलनसम्बन्धी तथ्य माथिका स्रोतबाट लिइएका हुन्; चलन परिवार र समुदायअनुसार फरक हुन्छन्।